Tâbiûn Tefsiri

Sahâbe-i kirâmın çoğu çeşitli yerleşme merkezlerine dağılarak, ora­larda, özellikle Kur’ân-ı Kerîm’in kırâat, tefsir ve hadis rivâyeti gibi konularda tedriste bulunmuş, böylece Peygamber “aleyhisselâm”dan aldıkları maddî ve manevî ilimleri; ilmî kâbiliyetleri ve kültürleri nispetinde öğrencileri olan tâbiûna nakletmişlerdir. İşte sahâbenin bu merkezlerdeki ilme hizmetleri, bazı tefsir okullarının ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bu okulların en meşhurları ile buralarda yetişip, tefsir ilminde ün kazanmış tâbiîler şunlardır:

1. Mekke Okulu

Kurucusu, Abdullah ibn Abbâs “radiyallahü anh”tır (ö.68/687). İbn Abbâs’tan tefsir dinleyen tâbiîlerin ileri gelenleri, Mücâhid ibn Cebr (ö.104/722), Sa’îd ibn Cubeyr (ö.95/713), Ikrime Mevlâ İbn Abbâs (ö.106)24), Atâ ibn Ebî Rabâh (ö.114/732), Tâvus ibn Keysân (ö.106-724), Ebû Şa’sâ’ Câbir ibn Zeyd (ö.93/711), Ebû Mahled (Meclez) Lâhıku’bnu Humeyd¹, Dahhâk ibn Muzâhim (ö.105/723), Ali ibn Ebî Talha (ö.143/760)² ve Atâ’ ibn Ebî Muslim (ö.138/755) “rahmetüllahi aleyhim”’dir.

Ancak son üç tâbiînin, İbn Abbâs’tan tefsir işitmesi ihti­lâflıdır. Şöyle ki: “Dahhâk’ın İbn Abbâs ile karşılaşması ve ondan tefsir dinlemesi sahîh değildir; İbn Abbâs’tan naklettiği tefsir rivâyetlerini, Rey şehrinde karşılaştığı Sa’îd ibn Cubeyr’den almıştır.³” denilmektedir. Buna rağmen Dahhâk, sika bir râvi olarak bilinmektedir. Ali ibn Ebî Talha’nın İbn Abbâs’tan naklettiği tefsir üzerinde de, âlimlerin müspet ve menfi yönde çeşitli görüşleri vardır. Ancak Buhârî’nin, mezkûr tefsir­den istifade ettiği görülmektedir⁴. Atâ’ ibn Ebî Muslim’e gelince, onun da, İbn Abbâs’tan semâı doğrulanmamış ve bu kaynaklı tefsir haberleri m ü r s e l⁵ olarak nitelendirilmiştir. Hadis tenkıtçilerinin çoğunun gözünde, Atâ ibn Ebî Muslim, doğru ve güvenilir bir kimsedir⁶.

2. Medîne Okulu

Medîne ilim merkezinin sahâbî fukahâsı, Ömer ibn el-Hatâb (ö.23/643), Zeyd ibn Sâbit (ö.45/665), Abdullah ibn Ömer (ö.74/693), Âişe (ö.58/677) ve Ubeyy ibn Ka’b (ö.20-33/640-653) “radiyallahü anhüm” gibi seçkin sahâbîler olmakla beraber, Medîne tefsir okulunun mümessili, tefsir ilminde birçok tâbiî yetiştirmiş olan Ubeyy ibn Ka’b’tır. İbn Kâ’b’tan tefsir dinleyenlerin ba­şında, Sa’îd ibn Museyyeb (ö.94/712), Zeyd ibn Eslem (ö.136/753), Rabîatu’r-Re’y Rabîa ibn Ebî Abdirrahmân (ö.136/753) ve Muhammed ibn Kâ’b ibn Selîm (ö.108/726) “rahmetüllahi aleyhim” gibi tâbiîler gelmektedir.

3. Kûfe Okulu

Yukarıda Kûfe ilim merkezinde, Hazret-i Ali (ö.40/661) ve Abdullah ibn Mes’ûd (ö.32/653) gibi fakîh sahâbîlerin olduğu zikredilmişti. Ancak Abdullah ibn Mes’ûd, Hazret-i Ömer tarafından Kûfe’ye önce kâdî, sonra da beytu’l-mâl memuru olarak tayin edilmesi sebebiyle, orada uzun müddet kalmış ve tefsir sahasında isim yapan birçok tâbiînin yetişme­sine imkân hazırlamıştır. Onun için İbn Mes’ûd, Kûfe tefsir okulunun kurucusu olarak bilinir.

Abdullah ibn Mes’ûd’tan tefsir dinleyen başlıca tâbiîler arasında, Alkama ibn Kays (ö.62/681), Mesrûk ibn el-Ecdâ’ (ö.63/682), Esved ibn Yezîd (ö.74/693), Şa’bî Âmir ibn Şurâhîl (ö.103-104/721-722), Murretu’bnu Şurâhîl el-Hemedanî (ö.111/729)⁷ ve Suddî (el-Kebîr) İsmâîl ibn Abdirrahmân (ö.127/754) “rahmetüllahi aleyhim” bulunmaktadır.

Son iki tâbiînin, İbn Mes’ûd’tan rivâyetlerinin olup olmadı­ğını, İbn Hacer, Tehzîbu’t-tehzîb’inde kaydetmemiştir. Bunla­rın yetiştikleri muhît, Kûfe olması sebebiyle, burada isimleri anıldı. Her ikisinin, özellikle rivâyet tefsirlerinde, birçok rivâyet ve kavline raslanıyorsa da, sikalık (güvenirlik) durumlarıyla ilgili olarak Nakdu’r-ricâl kitaplarında, çeşitli görüşler bulun­maktadır.

4. Basra Okulu

Bu tefsir okulunun temsilcileri, Hazret-i Ali (ö.40/661) ile mezkûr halifenin hilâfet günlerinde Basra’da valilik görevinde bulunan (36/656-40/660) ve sonra bu görevinden 40/660 tari­hinde ayrılan İbn Abbâs (ö. 68/687) ve Hazret-i Ömer tarafın­dan Basra valisi el-Mugîra ibn Şu’be es-Sekafî (ö.50/670)’nin yerine vali tayin edilen (17/638), Hazret-i Osman (ö. 35/656) devrinde de bir müddet aynı vazifede kalan⁸ Ebû Mûsa el-Eş’arî Abdullah ibn Kays’dır (ö. 44/664) “radiyallahü anhüm”.

Bu okulun ileri gelen müfessir tâbiîleri, el-Hasenu’l-Basrî ile Ebû’l-Âliyye Rufeyyi’ ibn Mihrân er-Riyâhî (ö.90/708), Katâde ibn Diâme (ö.118/736) ve Rabî’ ibn Enes’dir (ö.139/756) “rahmetüllahi aleyhim”.

Hasen’in Basra okulunun sahâbî temsilcilerinden tefsir dinlemesi, başka bir ifadeyle onlardan rivâyette bulunması, önceki bölümlerde ele alınmıştı. Onun için burada, tekrar konu edilmeyecektir⁹. Kitâbu’l-Mebânî müellifi, Katâde’nin, Enes ibn Mâlik ve Ebû’t-Tufeyl (ö.102/720) dışında herhangi bir sahabî ile sohbetinin bilinmediğini; ancak diğer birkaç sahabîyi gördüğünü, onlarla fazla sohbeti olmadığını ve onlardan bir rivâyette bulunmadığını kaydetmekte¹⁰ ise de, İbn Hacer, Abdullah ibn Serces¹¹ ve Safiyye bintu Şeybe (ö.86-96/705-714) (Sahâbiyye olduğu ihtilâflıdır)’den de rivâyeti olduğunu, söylüyor¹².

İbn Sa’d ve İbn Hıbbân, Katâde’nin doğruluk ve güve­nirliğine şahâdet ediyorlar. Rabî’ de, Enes ibn Mâlik’ten rivâ­yeti olan sika bir tâbiîdir. Ebû’l-Âliyye ise, Cahiliyye devrine yetişmiş, ancak Resulüllah’ın vefatından sonra iman etmiş âlim ve güvenilir bir zattır; onun, Basra ilim çevresinde müs­tesna bir yeri vardır. Ali, İbn Mes’ûd, İbn Ömer, Ebû Mûsa el-Eş’arî, Ubeyy ibn Kâ’b, İbn Abbâs, Huzeyfe ibn Yemân, Ebû Hureyre, Âişe, Enes ibn Mâlik ve Ebû Zerr “radiyallahü anhüm” gibi seçkin sahâbe­den rivâyette bulunmuştur.

Böylece buraya kadar tefsirde isimlerine sık raslanan tâbiûn müfessirlerinin ileri gelenleri görüldü. Şimdi, onların re’y ve ictihadlarını ifade eden kavillerinin tefsir ilmindeki değe­rine geçilebilir. Ancak önce şunu belirtmekte yarar vardır:

Sahâbenin, sebeb-i nûzûl, şer’î hüküm koyan ve ahiret âlemi gibi bilinmesi aklen imkân dahilinde olmayan konularla ilgili haberleri, Resulüllah’tan işitmiş olacaklarına hamledilip, bunlara m e r f û’ rivâyetler ve bunların dışında kalan kendi re’y ve ictihadlarına ise m e f k û f rivâyetler¹³ ismi verilmekte­dir. Tâbiûnun bu sözlerinin dinde huccet (delil, belge) olarak kullanılıp kullanılamıyacağı üzerinde şu görüşler vardır:

Ahmed ibn Hanbel (ö.241/855)’den gelen iki rivâyetten birine göre, tâbiî sözünün, tefsirde delil olamıyacağı hakkın­dadır¹⁴. Şu’be ibn Haccâc da aynı görüştedir¹⁵. İmâm A’zam Ebû Hanîfe ise konuyu bir mantık silsilesine bağlayarak “Resulüllah’tan gelenlerin başımız üstünde yeri vardır; sahâbeden nakledilen rivâyetlerden istediğimizi almakta muhayyeriz; (Hasan-ı Basrî, Sa’îd ibn el-Museyyeb, en-Nehaî ve eş-Şa’bî gibi) tâbiûna gelince, onlar da (re’y ehli) kişiler, biz de (re’y ehli) kişileriz.¹⁶” şeklinde görüşünü açıklamakta­dır.

Bu durumda, tâbiûn re’ylerinin huccet olarak alınma­ması, tâbiûn tabakasının, sahâbe gibi, şer’î delille doğruluk ve güvenilirliklerinin teminat altında bulunmamasından ileri gel­mektedir. Her ne kadar, tâbiûna genel anlamda, Hazret-i Pey­gamber’in “İnsanların en hayırlısı benim asrım(daki ashâ­bım)dır; sonra, onlara yakın olan (tâbiî) lar, sonra da, onları izleyenler (etbâ-ut-tâbiîn/tebe-ut-tâbiîn) dir.¹⁷” hadisiyle, ken­dilerinden sonraki nesillere oranla, bir üstünlükleri ve sahâbe-i kirâmı görmeleri gibi bir imtiyazları varsa da, bu sahâbe hak­kındaki deliller ayarında bir mevsûkiyeti ifade ettiği de söy­lenemez.

Bununla beraber, İbn Hanbel’den gelen diğer bir rivâyetde, tâbiûn sözlerinin kabule değer görüldüğü şeklinde­dir. Nitekim, Tefsîru Abdurrezzâk, Câmiu’l-beyân (et-Taberî), el-Keşf ve’l-beyân, Tefsîru’l-Kur’ân (İbn Kesîr), ed-Durru’l-mensûr gibi rivâyet tefsirlerinde ve Ahkâmu’l-Kur’ân (el-Cessâs), Te’vîlâtu’l-Kur’ân, Mefâtîhu’l-gayb gibi meşhur re’y tefsirlerinde, tâbiîlerin birçok kavline yer verildiği görülmektedir. Çünkü, tâbiûnun sözleri, sahâbenin yaşayış ve fikirlerinin, âdeta birer aynasıdır. Mucâhid’in baştan sona üç kere Kur’ân-ı Kerîm’i İbn Abbâs’a arzedip, bu arada ken­dine müşkil gelenleri sorması¹⁸, Enes ibn Mâlik’in kendisine yöneltilen bir soru üzerine seyyidimiz olan Hasen (-ı Basrî’y)’e sorunuz¹⁹ demesi, bunun en açık delillerindendir. Buhârî’nin Sahîh’i başta olmak üzere, birçok hadis mecmuasında, tâbiûnun re’y ve ictihadlarını görmek mümkündür. Meselâ, Sahîhu’l-Buhârî’de Hasen’in elliden fazla maktû’ kavli yer almaktadır.

Bu gösteriyor ki, müfessir veya muhaddis, doğruluk ve güvenirliğine inandığı bir tâbiînin sözünü nakletmekte bir beis görmüyor. İleride de belirtileceği gibi, müfessir ve muhaddis İbn Kesîr, Tefsirinde Hasen’den birçok kavil naklediyor ki, onun rivâyetlerin sıhhatinde gösterdiği hassasiyet, ilim erbâ­bınca gayet iyi bilinir. Burada mühim olan sahâbe veya tâbiûn sözlerinin, asliyetleri bozulmadan, sika râvilerce gelecek ne­sillere ulaşmış olduğunun tespit edilmesidir. Çünkü, Hazret-i Peygamber’in vefatından sonra, İslâm âleminde fitnenin baş göstermesi; Kitâb ile Sünnete aykırı bid’at fırkalarının ortaya çıkışı; İsrâiliyyât²⁰ ile ilgili kıssa ve haberlerin yayılışı; çok çirkin ve dînen tehlikeli olan hadis adı altında bazı sözlerin vaz edilmesi ve benzeri faktörler, bu tespitin yapılmasını, yani cerh ve ta’dîl ilminin ortaya çıkmasını zorunlu kılmıştır. İşte bu bilim dalının genellikle her muhaddise göre şekil alan ölçüleriyle elde mevcut bütün rivâyetler değerlendirilmiş ve bir hükme bağlanmıştır. Bir rivâyetin, meselâ söz konusu tâbiî kavilleri­nin tefsirdeki değeri, böyle bir tenkit süzgecinden geçirildik­ten sonra, alacağı hükümle ortaya çıkmaktadır.

Özet olarak denilebilir ki, tâbiûn sözleri, sahâbe hak­kındaki deliller ayarında bir mevsûkiyeti ifade etmese de, doğruluğu tespit edilenlerin, dinî nasların açıklanmasında delil olarak kullanıldığı, uygulamada görülen bir gerçektir.

20 Tâbiîlerden İsrâiliyyât ile ilgili haberlerin çoğu, Kâ’bu’l-Ahbâr (ö.32/652) ile Vehb ibn Munebbih (ö.110/728)’ten gelmektedir. İmam Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî, Kâ’bu’l-Ahbâr’dan rivâyette bulunmakta, dolayısıyla bu muhaddislerin gözünde Kâ’b, sikadır. Vehb ibn Munebbih için Zehebî, Iclî, Ebû Zur’a, Nesâî ve İbn Hıbbân, sika demekte ve Buhârî, ondan rivâyette bulunmaktadır. Bk. İbn Hacer el-Askalânî, Tehzîbu’t-tehzîb, XI,166 ve VIII,438.

--------------------------------------------------------------------------------------

Bu Kategorideki Diğer YazılarRivâyet (naklî) ve Dirâyet Tefsirlerinin ÖzellikleriTâbiûn TefsiriSahâbe Tefsirinin ÖnemiTefsir İlminde Sünnetin YeriKur’ân-ı Kerîm Tefsirine Duyulan İhtiyaç

--------------------------------------------------------------------------------------