Warning: session_start(): open(/tmp/sessions/sess_8l9sskq15rh9uq1rnsllloobj4, O_RDWR) failed: No such file or directory (2) in /var/www/vhosts/belgelerleislam.com/httpdocs/wp-content/themes/wp-comfy/functions.php on line 1
Rivâyet (naklî) ve Dirâyet Tefsirlerinin Özellikleri

Rivâyet (naklî) ve Dirâyet Tefsirlerinin Özellikleri

1. Rivâyet Tefsiri

Kur’ân-ı Kerîm’in tef­sirinde, yine Kur’ân’ın kendisinden; sünnetten; sahâbe-i ki­râmın sebeb-i nüzûl ve şer’î hüküm ifade eden haberlerinden, âhiret âlemi gibi, aklen bilinmesi imkânsız olan konulara dair kaville­rinden ve konusu itibariyle mutlaka (sünnet ve sahâbenin m e r f û’ hükmündeki haberleri gibi) şer’î bir kaynağa dayandığı anlaşılan tâbiûn sözlerinden (m a k t û’) istifade edilerek yapılan tefsire, rivâyet tefsiri veya et-tefsîr bi’l-me’sûr denir. Her ne kadar tâbiûn kavillerini, rivâyet tefsiri içinde düşün­meyenler varsa da, Tefsîru Abdirrazzâk, Tefsîru’t-Taberî ve benzeri birçok me’sûr tefsirde, tâbiûndan nakiller yapıldığı bir vâkıadır. Burada önemli olan, sünnetin veya sahâbe ve tâbiûn sözlerinin, nakdu’r-ricâl denilen senet kritikleri yapıla­rak, sıhhat kazanmış olmalarıdır. Böylece, rivâyet tefsirinin, usûl-ı hadisle çok sıkı bir bağlılığı olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü rivâyetler, usûl-ı hadis ölçülerine göre alacakları hü­kümle, bir kıymeti hâiz olmaktadırlar. İşte böyle bir işleme du­yulan ihtiyaç, genellikle şu üç sebepten ileri gelmektedir:

1. Hadis ismi altında bazı sözlerin vaz edilmesi,

2. Kitâb ve sünnetin ruhuna aykırı İsrâiliyyât denilen yahudî ve hristiyan kaynaklı haberlerin, bazı dinî ilimlere sızma ihtimalinin bulunması ve

3. Rivâyetlerin naklinde, senetlerin hazfedilmesi (düşü­rülmesi).

Me’sûr tefsirin bu üç muhtemel olumsuz faktörden uzak olabilmesi için, müfessirin, aynı zamanda muhaddis de ol­ması gerekir. Onun için, rivâyet müfessirlerinin çoğunun, muhaddislerden olduğu görülmektedir1. Bu arada Ahmed ibn Hanbel’den “Megâzî, melâhim (harp ve kahramanlık ha­berleri) ve tefsîr adı altındaki üç kitabın aslı yoktur.2” şek­linde gelen rivâyet, bütün me’sûr tefsirleri şâibe altına alacak nitelikte olmasa gerektir. Çünkü, binlerce hadisi toplayan3 “Ali ibn Ebî Talha (ö.143/760)’nın sahîfesini görmek için, bir kimse, Mısır’a yolculuk etmiş olsa, bu büyük bir iş değildir.4” diyen İbn Hanbel’in bu sözüyle diğerini bağdaştırmanın zor­luğu ortadadır. Herhalde böyle bir netice ile karşılaşan Zerkeşî, adı geçen rivâyeti “Çoğunlukla onun (tefsirin) mut­tasıl sahîh senetleri olmasa da, bu konuda birçok sahîh hadis ve haber vardır.5” şeklinde yorumlamak gereğini duy­muştur.

2. Dirâyet Tefsiri ve Müfessirin Özellikleri

Kur’ân-ı Kerîm tefsirinde rivâyet yolu, keyfî ve indî gö­rüşlere düşmekten korunma bakımından, en emniyetli bir metot olarak görülmektedir. Ancak müslümanın, itikâd ve yaşayısında temel düstur olarak kabul ettiği Kitâb’ında, rivâyet tarikıyla gelen harberlerin açıklamadığı mübhemâtın tefsirine duyulan ihtiyaç, birçok şer’î delilin öngördüğü tefekkür ve tedebbür6 emri, dirâyet tefsirinin doğuşunu hazırlayan sebepler ara­sında yer almaktadır. Dirâyet tefsiri, re’y ve ictihada dayan­maktadır.

Ancak bir kimsenin (Müfessirin) âyet-i kerîmelerden ilâhî murâd ve maksadı istinbât ederek ictihadta buluna­bilmesi için;

Lügat, nahiv, sarf; iştikâk, meânî, beyân, bedî’, kırâat, usûlu’d-dîn, usûlu’l-fıkh, esbâbu’n-nüzûl ve’l-kasas; nâsih ve’l-mensûh, fıkıh; mücmel ve mübhemin tefsiriyle ilgili ehâdîs ve ilmiyle amel edenlerin kazanabildikleri mevhîbe ilimlerini elde etmiş olması gerekmektedir7.

İşte böyle bir muhtevaya sahip olan Müfessirin, usûl-i hadis ilmince sıhhat kazanan rivâyetlerle Kur’ân-ı Kerîm’deki ilâhî murâdı açıklarken, naklî delil bulamadığı yerlerde, sa­hâbe-i kirâm ve tâbiûnun re’y ve ictihadlarını göz önünde bu­lundurarak, re’yini izhar etmesi câizdir. Bu çeşit tefsirde uy­gulanan usûlün; Müfessiri, heva ve hevesinin doğrultusunda istinbat ve istihractan koruyacağı; kıyametin vuku saati ve ruhun mahiyeti gibi, ancak yüce Allah’ın ilmi altında olan müteşabihlere dalmaktan uzaklaştıracağı, hiç bir delile da­yanmadan ilâhî murâd üzerinde söz söylemekten sakındıra­cağı ve fâsid mezhebini asıl, tefsiri ise, tâbi kabul ederek, âyetleri, inanç ve görüşlerini destekleyecek bir şekilde tevil etmekten alıkoyacağı8 gayet tabiîdir. Sonra Müfessirin Kur’ân ilimleri karşısında yerini iyi tespit etmesi lâzımdır. Bu ilimler şunlardır:

Müfessir;

1. Allâh’ü taâlânın yaratıklardan hiç birine bildirmediği ko­nularla meşgul olmamalıdır.

2. Cenâb-ı Hakk’ın sadece Resulünü bilgili kıldığı mev­zularda konuşmanın câiz olmadığını bilmelidir. Bunlar, sûrele­rin başındaki el-hurûfu’l-mukattaadır. Ancak, bazı âlimlere göre, bu konularda kendilerine izin verilen rusuh sahibi kim­seler, bu şartın dışındadırlar.

3. Yüce Allah’ın açık ve hafî manalarla Kitâb’ını Resu­lüne tevdi ederek, ona bildirdiği ve öğretmesini emrettiği ilim­lerdir ki, bunlar da iki kısımdır:

a. İşitme yolu olmadan bir şey söylemenin câiz olmadığı hususlardır. Bunlar, esbâbu’l-nüzûl, nâsih ve’l-mensûh, kırâat, geçmiş ümmetlere âit kıssalar, haşr ve’l-meâd gibi konuları içine alır.

b. Lâfız ve ibârelerden; nazar, istidlâl, istinbât ve istihrâc yoluyla edinilen bilgilerdir. Bunlar da iki kısma ayrılır:

1) Sıfatlarla ilgili müteşâbih âyetlerin te’vili. Bunun câiz olup olmaması hakkında ihtilâf vardır.

2) Aslî ve fer’î ahkâm istinbâtı ile mev’ıza, hikmet ve işaretlerin açıklanması gibi hususlardır. Bu konuların tefsir edilmesinin caiz olduğu hakkında ittifak vardır9. Bu arada müfessir, re’yinde isabet edebilmesi için tercih prensiplerine göre hareket etmek mecburiyetindedir:

a) İki (ve daha fazla) manaya ihtimali olan lâfza bakılır: O iki manadan biri diğerinden daha açık ise, manayı açık (zâhir) üzerine hamletmek vâciptir; şayet delil, hafî olan manayı destekliyorsa, o takdirde mana ona yüklenir.

b) Zâhir olan lâfız, şer’î ve lügavî gibi iki hakikî manayı taşıyorsa, öncelik şer’î manaya verilir; eğer lügavî manaya delâlet eden bir karîne varsa, o zaman lügavî mana ön plâna geçmiş olur. Bunun gibi, örfî ve lügavî; şer’î ve örfî manaları ifade eden bir lâfızda, öncelik birinci manalardadır.

c) Birbirine zıd iki manaya gelen bir lâfız (kurû’ gibi ki, hayız ve tuhûr anlamındadır) karşısında, karîne ve emârelerle, manalardan biri tercih edilir.

d) Eğer, biri diğerini nefyetmeyen iki mana yüklü bir lâ­fızda, muhakkıklara göre, ilâhî murâdı, her iki manaya ham­letmek vâciptir. Bu, îcâz ve fesâhat kanunlarına göre, daha belîğ olur; eğer manalardan birini destekleyen bir delil olursa, o takdirde o yönde bir yol izlenir10.

Kur’ân-ı Kerîm’den; ahkâm istinbâtı, mücmeli beyan ve umûmu tahsîs gibi re’y izhârı ile tefsir yapacak bir kimsenin, yukarıda sayılan şart ve prensipler çerçevesinde çalışmalarını yürütürken kaviller malzemesini, şu ölçüye göre değerlendir­mesi, onun hataya düşme ihtimâlini azaltacaktır:

Sahâbe-i kirâmdan bir konu hakkında sahih sanetlerle çeşitli manaları taşıyan kaviller gelir ve bunları birleştirmek mümkün ise birleştirir; şayet bu yapılamıyorsa, Müfessirin dilediği görüşlerden birini seçmesi caizdir. Bu arada, kaviller arasında İbn Abbâs’ın re’yi bulunuyorsa, onu takdim eder. Tâbiûnun re’y ve ictihadları da, aynı ölçüler dahilinde kullanı­lır11.

Bütün bu ilke ve belgelere göre; dirâyet tefsirinin hiç bir şer’î delile dayanmadan, sadece mücerret re’y, diğer bir ifa­deyle kişisel görüşle yapılan bir yorum olmadığı anlaşılmakta­dır. Sünnet ile sahâbe ve tâbiûn kavillerinin bütününü ifade eden rivâyetler malzemesi, açıklanan usûl ve kurallar çerçe­vesinde, en hassas bir şekilde işlenirken; şayet Müfessir, bid’at sahibi, günah işlemeye devam ediyor, kibirli, hevâsı doğrultusunda gidiyor, kalbi dünya (hırs ve) sevgisiyle dolu, tahkikî imana kavuşmamış ve benzeri durumda ise, hakikî manada Kur’ân-ı Kerîm’i tefsir edemeyeceği ve vahyin mana­larını anlayamayacağı, ifade edilmektedir12.

Buradan anlaşılan, Müfessirin, nezih bir inanç ve halis bir niyetle ortaya konulan şart ve prensipler doğrultusunda, Kur’ân-ı Kerîm’den mana istinbâtında bulunarak murâd-ı ilâ­hîyi açıklarsa, buna câiz ve memduh re’y tefsiri denir.

Şayet bir kimse, hiç bir naklî delile bağlı kalmadan, sa­dece mucerred re’y (kişisel görüş) ile âyet-i kerîmeleri te’vîl13 ederse, bu tutumun şer’î delillerle zemmedildiği görülmekte­dir: Bu delillerden bazıları şunlardır:

1. … و ان تقولوا على اللّه ما لا تعلمون 14 Bu âyet-i kerîme bil­mediğimiz şeyleri Allah’a isnat etmenin haram olduğunu bil­dirmektir.

2. و لا تقف ما ليس لك به علم 15 âyeti de, bilmediğimiz şeyle­rin ardına düşmekten bizi yasaklayan hüküm getirmekte­dir.

3. Hazret-i Peygamber من قال فى القرآن برأيه فاصاب فقد أخطأ 16Kim kendi görüşüne göre Kur’an’ı açıklamaya kalkarsa, doğru manayı tuttursa bile, hata etmiş, sorumlu olmuş olur.” buyurmuştur. Başka bir rivâyette ise, من قال فى القرآن بغير علم فليتبوّأ مقعده من النار 17Kur’ân’ın tefsirinde, ilmi olmadan (mucerret re’y ile) söz söyleyen, cehennemdeki yerine hazır­lansın.” denilerek, hevâsı peşinde, naklî kaynak ve delilleri dikkate almadan ve tam bir sorumsuzluk içinde tefsir yapmaya kalkanlara, ateş kadar yakıcı bir hüküm biçilmektedir.

4. Bu konuda Hazret-i Ebû Bekr’in اىّ أرض تُقِلّنى و اىّ سماء تُظِلّنى اذا قلت فى كتاب اللّه ما لم أعلم 18Allah’ın kitabı hakkında, bilmeden bir şey söylediğimde, beni hangi yer taşır ve beni hangi sema gölgelendirir.” şeklindeki ifadesi, ilmî sorumlulu­ğun belki eşine raslanmayacak bir örneğini vermektedir. İşte bu sebeplerdendir ki, sahâbe-i kirâm ve tâbiûndan pek çoğu, Kur’ân’ı tefsir ederken, sadece rivâyetleri dile getirmişler; naklî delil bulamadıkları yerlerde ise susmayı, en emniyetli bir me­tot kabul etmişlerdir.

Tâbiîlerden Sa’îd ibn Museyyeb, Şa’bî, Sa’îd ibn Cubeyr, Kâsım ibn Muhammed ibn Ebî Bekr ve Ubeyde ibn (Kays ibn) Amr es-Selmânî, tefsirde cesaretli değil, ç e k i n g e n davaranlar arasında yer almışlar; bunların karşısında Mucâhid, Rabîatu’r-Re’y ve Ikrime “rahmetüllahi aleyhim” gibi tâbiîler ise, gerektiği yerde c e s a r e t l i davranarak re’ylerini izhâr etmekte bir beis görmemişlerdir.

1 Abdurrazzâk ibn Hemmâm, Tefsîru Abdirrazzâk, Ankara: Dil ve Tarih-Coğrafaya Fakültesi Ktp. (Yazma) İsmâil Sâib Kolleksiyonu, No. 4216; Taberî, Câmiu’l-beyân, Beyrût 1392/1972; İbnu’l-Cevzî, Zâdu’l-mesîr; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm; Celâlü’d-dîn es-Suyûtî, ed-Durru’l-mensûr fi’t-tefsîri bi’l-me’sûr, Mısır 1314/1896.

2 Zerkeşî, el-Burhân, II,156; Suyûtî, el-İtkân, II,178.

3 Bk. Cerrahoğlu, Tefsîr Usûlü, s.225.

4 Suyûtî, el-İtkân, II,188.

5 Zerkeşî, el-Burhân, II,156.

6 Nisâ, 4/82; Sâd, 38/29; Muhammed, 47/24.

7 Suyûtî, el-İtkân, II,180-182; Bk. Zerkeşî, el-Burhân, II,159 vd.

8 Bk. Suyûtî, el-İtkân, II,183.

9 Zerkeşî, el-Burhân, II,159; Suyûtî, a.g.e., II,183.

10 Zerkeşî, el-Burhân, II,166; Suyûtî, el-İtkân, II,182.

11 Zerkeşî, a.g.e., II,172.

12 Özet olarak alınmıştır. Bk. Zerkeşî, el-Burhân, II,180.

13 Te’vîl kelimesinin ‎lâِkü, geriye döِnüş, asla ve maksada rucû’ manasına gelen اول dir. Siyaset ve idare anlamında olan اياله ِkünden türemi‏ş olduğunu söِyleyenler de vardr. Istılâhî manada te’vîlin çeşitli tarifleri yapılmışr.

Bunlardan bazıs‎ı şöyledir:

1. Leys ibn Sa’d (ö.175/791): Manasında ihtilâf olunan kelimenin başka bir ‎lâfızla açıklanmasır.

2. Abdulazîz el-Buhârî (ö.730/1330): Bir delilin te’yid ettiği ihtimali tercihtir ki, bu delil sebebiyle tercih olunan ihtimal, l‎âfz‎ın zâhirinin delâlet ettiği manadan daha kuvvetli bir zan ifade etmiş olur.

Bu şekilde te’vîl:

a. Çeşitli ihtimallerin bulunduğu lâf‎ızlar için sِöz konusudur.

b. Muhtemel manalardan birinin tercihi için ortada bir sebep ve delil bulunmalır.

c. Tercih, zan ve ihtimale dayand‎ığı‎ndan, netice kesinlik ifade etmez.

3. İbn Kemal (ö.940/1534): Âyetin zâhir manasından, muhtemel olan başka bir manaya sarf olunmasır.

Tefsîre gelince:

1. İmâm Maturîdî (ö.333/944): Lâfızdan ne kastedildiğini kesin bir ifade ile bildirmek tefsîrdir. Bunda Allah’‎ı şahid tutmak anlamı vardır. Kat’i delile dayanıyorsa, makbuldur. Aksi hâlde mazmûm sayılan re’y tefsiri olarak düşünülür. Te’vîl ise çeşitli ihtimallerden birini kesin bir hüküm belirtmeksizin tercih manasındadır ki, bunda Allah’ı ‏şahit tutmak söِz konusu değildir.

2. Râgıb el-Isfahânî (ö.502/1108): Tefsîr ta’biri, te’vîle nispetle daha umumîdir. Tefsîr çoğunlukla kelimeler üzerinde; te’vîl ise, mana ve cümleler üzerindeki tasarruftur.

3. Molla Fenârî (ِö.834/1431): Hazret-i Peygamber veya ashâbından nakil yoluyla yap‎ılan izahata tefsîr; Arap dilinin kaidelerinden istifade ile yapılan açıklamaya te’vîl denir.

Bu konuda faydalanılan eser için bk. Orhan Karmış, Tefsir İlminde Te’vilin Yeri ve Önemi, AÜ İlâhiyat Fakültesi Ktp. No.l9607 (Doktora Tezi).

14 A’râf, 7/33.

15 İsrâ’, 17/36.

16 Taberî, Câmiu’l-beyân, I,27; Kurtubî, Tefsîru’l-Kurtubî, I,32.

17 Taberî, a.g.e., I,27; İbn Teymiyye, a.g.e., s.105. Suyûtî, el-İtkân, II,179.

18 Taberî, a.g.e., I,27; Kurtubî, a.g.e., I,34.

Yorumlara Kapalı


Warning: Unknown: open(/tmp/sessions/sess_8l9sskq15rh9uq1rnsllloobj4, O_RDWR) failed: No such file or directory (2) in Unknown on line 0

Warning: Unknown: Failed to write session data (files). Please verify that the current setting of session.save_path is correct (/tmp/sessions) in Unknown on line 0